काठमाडौँ । पछिल्लो समय नेपालमा जीवन बीमाको सरेन्डर दर उल्लेख्य रूपमा बढ्दै गएको छ । परिपक्वता अवधि पूरा हुनुअघि नै पोलिसी तोड्ने प्रवृत्ति बढेसँगै बीमा कम्पनी, नियामक निकाय र उपभोक्ता सबै पक्ष चिन्तित बनेका छन् ।
बीमा व्यवसायसँग सम्बद्ध स्रोतहरूका अनुसार आर्थिक दबाब, बढ्दो महँगी र आम्दानीको अनिश्चितताका कारण धेरै बीमितले नियमित प्रिमियम तिर्न नसकी पोलिसी सरेन्डर गर्न थालेका छन् । कोभिडपछिको आर्थिक सुस्तता, ब्याजदर उतार–चढाव र घरायसी खर्च बढ्नुले पनि यो प्रवृत्तिलाई तीव्र बनाएको देखिन्छ ।
चालु आर्थिक बर्षको मंसिर मसान्तसम्ममा ३७ हजार बढी बीमितले बीमा पोलिसी सरेण्डर गरेका छन् । नेपाल बीमा प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको तथ्यांक अनुसार बीमितहरुले पाँच महिनाको अवधिमा ३७ हजार १४९ बीमितले कुल ५ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँ रकम बीमा पोलिसी सरेण्डर गरेका हुन् ।
गत बर्षको तुलनामा बीमा पोलिरी सरेण्डर १७ प्रतिशतले घटेको बीमा प्राधिकरणको तथ्यांकले देखाएको छ । गत बर्षको सोहि अवधिमा बीमितहरुले ४५ हजार ६० जना बीमा पोलिसी वापत ६ अर्ब ७२ करोड १० लाख रुपैयाँ बराबरको बीमा पोलिसी सरेण्डर गरेका थिए ।
बीमा प्राधिकरणको नियामावली अन्तर्गत बीमितहरुले तीन वर्षसम्म निरन्तर बीमा शुल्क भुक्तानी गरेपछि मात्रै बीमालेख सरेण्डर गर्न पाउने व्यवस्था रहेको छ ।
बीमा पोलिसी खरिद गरी तोकिएको अवधि पूरा नभई पोलिसी त्याग्नुलाई बीमा ‘सरेण्डर’का रुपमा बुझिन्छ । बीमितले बीमा पोलिसी किनेपछि समय–समयमा बीमाको नीतिअनुसार प्रिमियम बुझाउनुपर्ने हुन्छ । केही कारणवश बीमित शुल्क तिर्न छोड्नु र बीमा गरेको रकम फिर्ता लिनु नै बीमा सरेण्डर हो । ‘सरेण्डर’ अङ्ग्रेजी शब्द हो भने नेपालीमा समर्पण भनिन्छ ।
बीमितले बीमा पोलिसी त्याग्नुमा धेरै कारणहरू हुन्छन् । अभिकर्ताहरूले ग्राहकको आर्थिक अवस्था नै नबुझी बीमा पोलिसी बेच्दा पनि बीमा पोलिसी त्याग्नुको कारण हुन् सक्छ । ग्राहकलाई पैसाको आवश्यक भएको खण्डमा, प्रिमियम तिर्न कठिनाइ भएको अवस्थामा पनि बीमा सरेण्डर हुन् सक्ने सम्भावना बढी हुन्छ ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, बीमा सरेन्डर बढ्नुको अर्को प्रमुख कारण बीमाबारे पर्याप्त जानकारीको अभाव हो । ‘दीर्घकालीन सुरक्षा र बचतका लागि लिइएको जीवन बीमा छोटो अवधिको लगानीजस्तै बुझ्दा सरेन्डर बढ्छ,’ एक बीमा विश्लेषकले बताए । उनका अनुसार प्रारम्भिक वर्षमै सरेन्डर गर्दा बीमितले बोनस र भविष्यका लाभ गुमाउनुका साथै आर्थिक घाटा बेहोर्नुपर्छ ।
यस्तै, केही अवस्थामा गलत बिक्री अभ्यास पनि समस्या बनेको छ । आम्दानी क्षमताभन्दा बढी प्रिमियम भएको पोलिसी बिक्री हुनु, अपेक्षित प्रतिफलका विषयमा स्पष्ट जानकारी नदिनु जस्ता कारणले पछि बीमित निराश भई पोलिसी तोड्ने अवस्था सिर्जना हुने गरेको गुनासो छ ।
बीमा कम्पनीहरूका लागि सरेन्डर बढ्नु फन्ड व्यवस्थापनमा दबाब र दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयनमा चुनौती हो । ठूलो मात्रामा सरेन्डर हुँदा लगानी रणनीति प्रभावित हुनुका साथै बजारप्रति आम विश्वासमा पनि असर पर्न सक्ने उनीहरूको भनाइ छ ।
नियामक निकाय र बीमा कम्पनीहरूले समाधानका लागि वित्तीय साक्षरता अभिवृद्धि, पारदर्शी बिक्री अभ्यास, तथा लचिलो पोलिसी सुविधा (प्रिमियम पुनर्संरचना, ग्रेस अवधि, पोलिसी रिभाइभल) विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइरहेका छन् । उपभोक्तालाई पनि पोलिसी लिनुअघि आफ्नो आय–व्यय, दीर्घकालीन लक्ष्य र शर्तहरू राम्ररी बुझेर निर्णय गर्न आग्रह गरिएको छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, बीमा सरेन्डर घटाउनु केवल कम्पनीको मात्र होइन, समग्र वित्तीय स्थिरता र बचत संस्कृतिको विषय भएकाले यसमा सबै सरोकारवालाको साझा प्रयास आवश्यक छ ।
