एजेन्सी । भेनेजुएलालाई लिएर दशकौँदेखि चल्दै आएको तेल, समाजवाद र शीतयुद्धकालीन भूराजनीतिक बहस अब पर्याप्त देखिँदैन। सन् २०२६ को विश्व परिवेशमा भेनेजुएलाको रणनीतिक महत्त्व २१औँ शताब्दीको सैन्य र प्राविधिक वास्तविकतासँग गाँसिएको छ, जहाँ केन्द्रमा छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र त्यसका लागि आवश्यक दुर्लभ खनिज पदार्थ।
आधुनिक सैन्य शक्ति अब सेनाको आकार वा ट्यांक र लडाकु विमानको संख्याले मात्र निर्धारण हुँदैन। आजको प्रतिस्पर्धा स्वचालित प्रणाली, ड्रोन, उन्नत सेन्सर, सटीक निर्देशित हतियार र इलेक्ट्रोनिक युद्ध क्षमतामा केन्द्रित छ। यी सबैको मूल आधार एआई हो, जुन केवल सफ्टवेयरमा सीमित नरही हार्डवेयरमै समाहित हुँदै गएको छ।
एआई प्रणाली सञ्चालनका लागि ट्यान्टलम, कोबाल्ट, एन्टिमोनीजस्ता दुर्लभ र रणनीतिक खनिज अनिवार्य हुन्छन्। सेमिकन्डक्टर, सेन्सर, गाइडेन्स सिस्टम, ब्याट्री, रेडार र सञ्चार उपकरणमा प्रयोग हुने यी खनिजलाई अहिले ‘आधुनिक एआईका परमाणु’को रूपमा हेरिन थालिएको छ। यही कारणले तेलले बिस्तारै आफ्नो केन्द्रीय भूमिका गुमाउँदै गएको विश्लेषण गरिएको छ।
भेनेजुएलामा यस्ता रणनीतिक खनिजहरूको ठूलो भण्डार रहेको तथ्यले उसको भूराजनीतिक हैसियतलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ। वाशिङटनको दृष्टिमा भेनेजुएला अब केवल स्रोतसाधन सम्पन्न देश मात्र नभई ‘गलत शासकको हातमा परेको’ रणनीतिक जोखिमको केन्द्र बनेको छ।
समस्या खनिजको अस्तित्व मात्र होइन, त्यसको नियन्त्रण कोसँग छ भन्ने हो। चीनले विश्वव्यापी रूपमा दुर्लभ खनिज प्रशोधनमा आफ्नो वर्चस्व कायम गरिसकेको छ। सन् २०२५ को मध्यसम्म आइपुग्दा चीनले भेनेजुएलाका खानीहरूमा प्रत्यक्ष परिचालन नियन्त्रणसमेत विस्तार गरेको बताइन्छ। उत्खननदेखि ढुवानीसम्म चीनको प्रभाव फैलिँदा भेनेजुएला विश्वव्यापी एआई हतियार दौडको केन्द्रमा उभिएको छ।
यता, इरानले भेनेजुएलाको भूमिमा ड्रोन उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्दै अमेरिकाको नजिकै स्वचालित हतियार उत्पादन सम्भव बनाएको छ। ड्रोनहरू आधुनिक युद्धका मुख्य उपकरण बनेका बेला यो विकासलाई पश्चिमी गोलार्धको सुरक्षा सन्तुलनमा ठूलो परिवर्तनका रूपमा हेरिएको छ।
त्यसैगरी, रुसले सैन्य सल्लाहकार, रेडार प्रणाली र हवाई रक्षा पूर्वाधारमार्फत भेनेजुएलामा आफ्नो उपस्थितिलाई बलियो बनाएको छ। यी सबै तत्व मिलेर भेनेजुएला पश्चिमी गोलार्धको त्यस्तो एकमात्र स्थान बनेको छ, जहाँ चीन, इरान र रुस तीनै अमेरिकी प्रतिद्वन्द्वीहरूको रणनीतिक स्वार्थ एकै ठाउँमा जोडिएको छ।
एआईद्वारा सञ्चालित विश्वमा आपूर्ति शृंखला सुरक्षा र राष्ट्रिय सुरक्षा अलग–अलग विषय रहँदैनन्। एआई प्रणालीका लागि आवश्यक सामग्रीमाथि भरपर्दो पहुँच कायम राख्न सक्ने क्षमताले नै कुनै देशको सैन्य, प्राविधिक र आर्थिक शक्ति निर्धारण गर्छ।यस अर्थमा आजका दुर्लभ खनिजहरूले गत शताब्दीमा तेलले खेलेको भूमिकालाई प्रतिस्थापन गर्दैछन्।
भेनेजुएलामाथि अमेरिकाको चासो तेलमा मात्र सीमित नभई एआईको भौतिक आधार खनिज, पूर्वाधार र औद्योगिक क्षमतामाथिको नियन्त्रणसँग गहिरो रूपमा जोडिएको विश्लेषण गरिएको छ।एआई, ऊर्जा, पूर्वाधार र सैन्य शक्तिको भविष्यलाई ध्यानमा राख्दै चालिएका यी कदमहरूले भेनेजुएलालाई अनपेक्षित रूपमा २१औँ शताब्दीको भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा उभ्याएको छ।
