परिचय: एक ऐतिहासिक मोड

नेपाली राजनीतिको इतिहासमा विद्यार्थी आन्दोलनको भूमिका जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यति नै पछिल्ला वर्षहरूमा यसको सान्दर्भिकतामाथि प्रश्न उठेको छ। पञ्चायतको अन्त्यदेखि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनासम्म, हरेक राजनीतिक परिवर्तनको अग्रमोर्चामा विद्यार्थीहरू उभिएका छन्। तर, समयको प्रवाहसँगै विद्यार्थी राजनीतिले आफ्नो रचनात्मक र वैचारिक धार गुमाउँदै गएको  र केवल सत्ता राजनीतिको भ्रातृ संगठनका रूपमा सीमित भएको आरोप लाग्दै आएको छ। यस्तो निराशाजनक परिवेशमा, अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (अनेरास्ववियु) को २४ औं राष्ट्रिय महाधिवेशनमा अध्यक्षका प्रत्यासी प्रकाश पौडेलद्वारा प्रस्तुत अखिल २.० को घोषणापत्रले एक नयाँ बहसको सुरुवात गरेको छ।

“आन्दोलन मात्र होइन, अब निर्माणको युग” को मूल नारा बोकेको यो दस्तावेज केवल चुनावी घोषणापत्र मात्र होइन यो विद्यार्थी राजनीतिको परम्परागत भाष्यलाई नै चुनौती दिने एक वैचारिक र कार्यनीतिक खाका हो। यसले विद्यार्थी शक्तिलाई सडकको नाराबाजी र टायर बाल्ने संस्कृतिबाट माथि उठाएर राष्ट्र निर्माणको मूल प्रवाहमा जोड्ने महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य राखेको छ। अखिल २.० ले शिक्षा, सीप, उद्यमशीलता र प्रविधिलाई केन्द्रमा राखेर नेपालको भविष्य निर्माणमा युवाहरूको भूमिकालाई पुनर्परिभाषित गर्ने प्रयास गरेको छ। यो आलेख, त्यही घोषणापत्रको गहिरो विश्लेषण गर्दै, यसले नेपाली विद्यार्थी राजनीति र समग्र समाजमा ल्याउन सक्ने सम्भावित परिवर्तनको समीक्षामा केन्द्रित छ।

वैचारिक जग: जनताको बहुदलीय जनवाद देखि समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली सम्म

कुनै पनि राजनीतिक अभियानको शक्ति त्यसको वैचारिक स्पष्टतामा निहित हुन्छ। अखिल २.० ले आफ्नो वैचारिक धरातलका रूपमा दुईवटा मुख्य आधारस्तम्भहरूलाई स्वीकारेको छ: पहिलो, जननेता मदन भण्डारीद्वारा प्रतिपादित ‘जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) र दोस्रो, नेकपा (एमाले) ले अघि सारेको समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली को राष्ट्रिय आकांक्षा।

जबजले बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक लोकतन्त्र, विधिको शासन, र सामाजिक न्यायलाई मार्गदर्शन गर्दछ। अखिल २.० ले यसै सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्दै विद्यार्थी आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताभित्र रहेर रचनात्मक र प्रतिस्पर्धात्मक बनाउने संकल्प गरेको छ। यसले केबल अधिकारको माग गर्ने मात्र नभई, आफ्नो कर्तव्य र जिम्मेवारीप्रति पनि सचेत रहने युवापुस्ता तयार गर्नेतर्फ संकेत गर्दछ।

त्यस्तै, समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली को राष्ट्रिय लक्ष्यलाई साकार पार्न विद्यार्थीहरूको भूमिका अपरिहार्य छ भन्ने घोषणापत्रको ठहर छ। यसले भन्छ— “शिक्षित युवाले रोजगारी खोज्नुपर्छ भन्ने बाध्यता अब अन्त्य हुन्छ, हामी रोजगारी सिर्जना गर्ने युग सुरु गर्छौँ।” यो एक वाक्यले अखिल २.० को सम्पूर्ण दर्शनलाई समेट्छ। परम्परागत रूपमा विद्यार्थी संगठनहरूले सरकारसँग रोजगारीको माग गर्थे, तर यो घोषणापत्रले विद्यार्थी र युवाहरूलाई नै जब क्रिएटर वा रोजगारदाता बन्न प्रेरित गरेको छ। यसका लागि आवश्यक पर्ने शिक्षा, सीप र उद्यमशील वातावरण निर्माण गर्ने जिम्मेवारी संगठनले लिने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेको छ। यो सोचले विद्यार्थी राजनीतिलाई माग्ने बाट गर्ने तहमा रूपान्तरण गर्ने साहसिक परिकल्पना गरेको छ, जुन आफैँमा एक वैचारिक छलाङ हो।

यो वैचारिक जगले विद्यार्थी आन्दोलनलाई केवल क्याम्पसको चौघेरा र शैक्षिक मुद्दामा मात्र सीमित नराखी, राष्ट्रिय विकास र समृद्धिको बृहत्तर अभियानसँग जोडेको छ। युवा पलायन (Brain Drain) र सामाजिक अराजकता जस्ता राष्ट्रिय समस्याहरूको समाधान विद्यार्थी शक्तिलाई उत्पादन र राष्ट्र निर्माणमा लगाएर मात्र सम्भव छ भन्ने यसको निष्कर्ष छ।

शिक्षामा कायापलट: अखिल २.० को केन्द्रीय लक्ष्य

अखिल २.० को घोषणापत्रको मुटु भनेको नेपालको शिक्षा प्रणालीमा आमूल परिवर्तन ल्याउने संकल्प हो। यसले वर्तमान शिक्षा प्रणालीका समस्याहरूलाई उजागर मात्र गरेको छैन, समाधानका लागि स्पष्ट खाका समेत प्रस्तुत गरेको छ। घोषणापत्रले औंल्याएअनुसार, नेपालको शिक्षा क्षेत्र गम्भीर संकटमा छ आधारभूत तहमा विद्यार्थी टिकाउ दर घट्दो छ, शहरी र ग्रामीण क्षेत्रका शैक्षिक संस्थाहरूबीच गुणस्तरको खाडल भयानक छ र डिजिटल विभाजनले विपन्न वर्गका विद्यार्थीहरूलाई पछाडि पारेको छ।

यी समस्याहरूको समाधानका लागि अखिल २.० ले विश्वस्तरीय शिक्षा (World Class Education) को स्तम्भ अघि सारेको छ, जसका निम्न मुख्य पक्षहरू छन्:

१. पाठ्यक्रम सुधार र प्रविधिमैत्री शिक्षण: वर्तमान पाठ्यक्रमलाई परिमार्जन गरी त्यसमा डिजिटल साक्षरता, समालोचनात्मक सोच (Critical Thinking), आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI), र नागरिक नैतिकता जस्ता विषयहरू समावेश गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। स्मार्ट कक्षा र एक पालिका, एक स्मार्ट विद्यालय जस्ता मोडेलहरू मार्फत शिक्षण प्रणालीलाई प्रविधिमैत्री बनाउने र विद्यार्थीहरूलाई २१औं शताब्दीका लागि तयार गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

२. शिक्षा र जीवन: घोषणापत्रको सबैभन्दा बलियो पक्ष शिक्षालाई सीप, श्रम, उत्पादन र रोजगारीसँग जोडौं भन्ने नीति हो। यसले सैद्धान्तिक ज्ञान मात्र दिने तर जीवनयापनका लागि आवश्यक सीप नदिने वर्तमान शिक्षा प्रणालीलाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी बनाउने लक्ष्य राखेको छ। विद्यालय तहदेखि नै प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षालाई पाठ्यक्रमको अभिन्न अंग बनाउनुपर्ने र उच्च शिक्षालाई अनुसन्धानमूलक र रोजगारमूलक बनाउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

३. डिजिटल विभाजनको अन्त्य: ग्रामीण र शहरी क्षेत्रबीचको डिजिटल खाडल पुर्न सामुदायिक सूचना प्रविधि केन्द्र (Community IT Hubs) स्थापना गर्ने, सबै विद्यालयमा इन्टरनेटको पहुँच सुनिश्चित गर्ने, र अनलाइन शिक्षण सामग्रीहरू निःशुल्क उपलब्ध गराउने जस्ता कार्यक्रमहरू प्रस्तावित छन्। कोभिड-१९ महामारीले उजागर गरेको डिजिटल असमानतालाई सम्बोधन गर्न यी कार्यक्रमहरू सान्दर्भिक देखिन्छन्।

४. नीतिगत पैरवी: शिक्षा क्षेत्रमा राज्यको लगानी बढाउन अखिल २.० ले सक्रिय भूमिका खेल्ने बताएको छ। शिक्षामा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको कम्तिमा ६% र कुल बजेटको २०% लगानी सुनिश्चित गर्न सरकारलाई दबाब दिने यसको नीति छ। यसले विद्यार्थी संगठनको भूमिकालाई केवल प्रतिक्रियात्मक मात्र नभई, नीति निर्माणमा सक्रिय हस्तक्षेप गर्नेतर्फ मोडेको छ।

आर्थिक दृष्टिकोण: उद्यमशीलता र भविष्यका सीपहरूको प्रवर्द्धन

नेपालले सामना गरिरहेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बेरोजगारी र त्यसबाट सिर्जित युवा पलायन हो। अखिल २.० ले यस समस्यालाई राष्ट्रिय संकटको रूपमा स्वीकार्दै यसको समाधानका लागि एक महत्त्वाकांक्षी आर्थिक दृष्टिकोण अघि सारेको छ। यसका तीन प्रमुख स्तम्भहरू छन्: उद्यमशीलता (Entrepreneurship), भविष्यका सीपहरू २०३० (Future Skills 2030), र उद्योग कौशल ५.० (Industry Skills 5.0)।

यी स्तम्भहरूलाई कार्यान्वयन गर्न निम्न ठोस कार्यक्रमहरू प्रस्ताव गरिएका छन्:

१. अखिल इनोभेसन फेलोशिप: यो अखिल २.० को एक प्रमुख र नवीन कार्यक्रम हो। यस अन्तर्गत, विभिन्न क्षेत्रका विद्यार्थीहरूलाई समूह बनाई समाजका वास्तविक समस्याहरू (जस्तै: कृषि, स्वास्थ्य, वातावरण) को पहिचान गरी प्रविधि र नवप्रवर्तनमा आधारित समाधान खोज्न प्रोत्साहित गरिनेछ। उत्कृष्ट परियोजनाहरूलाई आवश्यक तालिम, मेन्टरसिप, र सुरुवाती पूँजी (Seed Fund) समेत उपलब्ध गराइनेछ। यसले युवाहरूलाई जागिर खोज्ने मात्र होइन, समस्या समाधान गर्ने र उद्यमी बन्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।

२. फ्युचर स्किल्स हब: सातै प्रदेशमा भविष्यका सीपहरू सिकाउने तालिम केन्द्रहरू स्थापना गर्ने योजना छ। यी केन्द्रहरूले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, बिग डेटा, रोबोटिक्स, हरित प्रविधि, र अन्य उदीयमान क्षेत्रहरूमा युवाहरूलाई तालिम दिनेछन्। यसले नेपालको श्रम बजारलाई भविष्यका लागि तयार पार्न र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा खरो उत्रन सक्ने जनशक्ति निर्माणमा मद्दत गर्नेछ।

३. स्वरोजगार कोष र सहुलियतपूर्ण ऋण: युवा उद्यमीहरूलाई आफ्नो व्यवसाय सुरु गर्न सबैभन्दा ठूलो बाधा पूँजीको अभाव हो। यसलाई सम्बोधन गर्न, अखिल २.० ले सरकार र वित्तीय संस्थाहरूसँगको सहकार्यमा एक विशेष स्वरोजगार कोष स्थापना गर्न र युवाहरूलाई सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउन पहल गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेको छ। पढ्दै कमाउँदै (Learn & Earn) जस्ता कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी बनाउन यो कोष सहयोगी हुनेछ।

४. उद्योग र शिक्षाबीचको सहकार्य: विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रम र उद्योगको आवश्यकताबीच ठूलो खाडल छ। यो खाडल पुर्न, अखिल २.० ले उद्योग, व्यवसाय र विश्वविद्यालयहरूबीच त्रिपक्षीय सहकार्यको मोडल विकास गर्नेछ। यस अन्तर्गत, विद्यार्थीहरूका लागि इन्टर्नशिप, प्रोजेक्ट-बेस्ड लर्निङ, र उद्योगका विशेषज्ञहरूद्वारा गेस्ट लेक्चर जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनेछ, ताकि विद्यार्थीहरूले पढाइकै क्रममा व्यावहारिक ज्ञान हासिल गर्न सकून्।

संगठनात्मक रूपान्तरण: कर्पोरेट अखिल को अवधारणा

कुनै पनि ठूलो अभियानको सफलता संगठनको आन्तरिक शक्ति र प्रभावकारितामा निर्भर गर्दछ। अखिल २.० ले विद्यार्थी राजनीतिप्रतिको घट्दो विश्वास र आकर्षणलाई स्वीकार्दै संगठनको आमूल रूपान्तरणको प्रस्ताव अघि सारेको छ, जसलाई कर्पोरेट अखिल भनिएको छ। यसको अर्थ संगठनलाई कुनै व्यापारिक कम्पनी जस्तो बनाउनु होइन, बरु यसलाई अझ व्यावसायिक, पारदर्शी, र परिणाममुखी बनाउनु हो।

यसका लागि निम्न सुधारहरू प्रस्तावित छन्:

• डिजिटल सदस्यता प्रणाली: सदस्यता वितरण र नवीकरणलाई पूर्ण रूपमा डिजिटल बनाउने। यसले सदस्यताको यकिन तथ्यांक राख्न, पारदर्शिता कायम गर्न, र संगठनभित्र हुने अनियमिततालाई रोक्न मद्दत गर्नेछ।
• नेतृत्व विकास एकेडेमी: सक्षम र वैचारिक रूपमा स्पष्ट नेतृत्व तयार गर्न युथ लिडरशिप एकेडेमी जस्ता संरचनाहरू स्थापना गरिनेछ। यसले नयाँ पुस्तालाई संगठन सञ्चालन, नीति विश्लेषण, र सार्वजनिक भाषणकला जस्ता विषयहरूमा तालिम दिनेछ, जसले गर्दा नेतृत्वमा पुग्ने व्यक्तिहरू योग्य र सक्षम हुनेछन्।
• संरचनात्मक सुधार र विकेन्द्रीकरण: संगठनलाई केन्द्रमा मात्र सीमित नराखी, वडा, पालिका, र प्रदेश तहसम्म क्रियाशील र अधिकारसम्पन्न बनाइनेछ। हरेक तहको जिम्मेवारी र कार्यक्षेत्र स्पष्ट गरी संगठनलाई विकेन्द्रित र गतिशील बनाउने लक्ष्य छ।
• विद्यार्थी-सरकार संवाद संरचना: आफ्ना मागहरू राख्न सडकमा जानैपर्ने बाध्यताको अन्त्य गर्न, हरेक तहमा (स्थानीय, प्रदेश, र संघीय) विद्यार्थी-सरकार संवाद संयन्त्र स्थापना गर्न पहल गरिनेछ। यसले विद्यार्थीका समस्या र सुझावहरूलाई नीति निर्माणको तहसम्म पुऱ्याउन एक संस्थागत माध्यम प्रदान गर्नेछ।

सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय दायित्व: एक सन्तुलित दृष्टिकोण

अखिल २.० ले निर्माण र विकासमा जोड दिँदा सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय दायित्वका मुद्दाहरूलाई बिर्सेको छैन। यसले यी विषयहरूलाई पनि आफ्नो कार्यदिशाको अभिन्न अंग बनाएको छ।

• लैङ्गिक समानता र महिला सशक्तिकरण: संगठनभित्र र बाहिर महिलाहरूको समान र सार्थक सहभागिता सुनिश्चित गर्न विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनेछ। महिला विद्यार्थीहरूका लागि नेतृत्व विकास तालिम, छात्रवृत्ति, र सुरक्षित क्याम्पस वातावरण निर्माण गर्न पहल गरिनेछ। क्याम्पसहरूमा हुने यौन दुर्व्यवहार र हिंसाविरुद्ध कठोर नीति लिइने प्रतिवद्धता व्यक्त गरिएको छ।
• पर्यावरण संरक्षण र जलवायु अनुकूलन: वातावरणीय मुद्दाहरूलाई विद्यार्थी आन्दोलनको एजेन्डा बनाइएको छ। एक विद्यार्थी, एक बिरुवा अभियान, ‘हरित क्याम्पस (Green Campus) को अवधारणा, र जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रमहरू मार्फत युवाहरूलाई पर्यावरण संरक्षणमा परिचालन गरिनेछ।
• राष्ट्रिय सुरक्षा र स्वाधीनता: राष्ट्रिय सुरक्षाको विषयलाई केवल सेना र प्रहरीको मात्र नभई, हरेक नागरिकको सरोकारको विषय बनाउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ। विशेषगरी, साइबर सुरक्षा, गलत सूचना (Disinformation) विरुद्धको अभियान, र सामुदायिक सुरक्षामा विद्यार्थीहरूलाई स्वयंसेवकको रूपमा परिचालन गरी राष्ट्रिय सुरक्षा र स्वाधीनताको पक्षमा जनमत निर्माण गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

निष्कर्ष: के यो नयाँ युगको सुरुवात हो?

अखिल २.० निस्सन्देह एक महत्त्वाकांक्षी र दूरगामी सोच बोकेको दस्तावेज हो। यसले नेपाली विद्यार्थी राजनीतिलाई वर्षौंदेखि जेलिएको यथास्थितिवाद र नकारात्मक भाष्यबाट बाहिर निकाल्ने प्रयास गरेको छ। यसले विद्यार्थीहरूलाई केवल अधिकारको खोजी गर्ने भीडको रूपमा मात्र नहेरी, राष्ट्र निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने सबैभन्दा ऊर्जावान र सिर्जनशील शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

यो घोषणापत्रको सफलता यसको कार्यान्वयनमा निर्भर गर्दछ। के प्रकाश पौडेल र उनको टिमले यो क्रान्तिकारी दृष्टिकोणलाई देशभरका लाखौं विद्यार्थीमाझ पुऱ्याएर उनीहरूलाई यो अभियानमा गोलबद्ध गर्न सक्लान्? के उनीहरूले संगठनभित्रका पुराना संरचना र सोचलाई तोडेर कर्पोरेट अखिलको व्यावसायिक संस्कृति स्थापना गर्न सक्लान्? र, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, के उनीहरूले सरकार र अन्य सरोकारवालाहरूलाई यी नीतिहरू कार्यान्वयन गर्न बाध्य पार्न सक्लान्?

यी प्रश्नहरूको उत्तर भविष्यले देला। तर, एउटा कुरा निश्चित छ अखिल २.० ले विद्यार्थी राजनीतिको बहसलाई एक नयाँ उचाइ दिएको छ। यसले विद्यार्थी संगठनहरूलाई केवल राजनीतिक दलका नर्सरीका रूपमा मात्र नरही, देशको भविष्यका लागि नीतिगत र वैचारिक बहस गर्ने थिंक ट्यांकको रूपमा विकास हुन प्रेरित गरेको छ। यदि यो घोषणापत्रको मर्मलाई सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्न सकियो भने, यसले केवल अनेरास्ववियुको मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली विद्यार्थी राजनीतिको स्वरूप परिवर्तन गर्नेछ। त्यो दिन, साँच्चै नै नेपालमा आन्दोलनको युग सकिएर निर्माणको युग सुरु हुनेछ, र त्यसको नेतृत्व विद्यार्थीहरूले नै गरिरहेका हुनेछन्।