काठमाडौँ । नेपालको शेयर बजारमा बहस प्रायः मूल्य उतार–चढाव, आइपीओको अभिदान र तत्कालीन नाफा–नोक्सानमै सीमित रहने गर्छ । संरचनागत विषयहरू,जस्तै आइजिन प्रणाली, लक–इन अवधि व्यवस्थापन र शेयर वर्गीकरणबारे गहिरो बहस हुनै पाउँदैन । यिनै विषयलाई पुनः केन्द्रमा ल्याएको छ सिटी होटल लिमिटेडको पछिल्लो निर्णयले,जहाँ संस्थापक शेयर र सर्वसाधारण शेयरलाई एउटै आइजिनमा मिसाइएको छ ।
यो निर्णय सतहमा एउटा प्राविधिक कदम मात्र देखिए पनि, यसले नेपालको पूँजी बजारको पारदर्शिता र सर्वसाधारण लगानीकर्ताको हितमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ ।
आइजिन भनेको के हो ?
इन्टरनेसनल सेक्युरिटी आइडेन्टिफिकेशन नम्बर (आइजीन) शेयर, बन्ड र अन्य वित्तीय उपकरणहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पहिचान गर्ने १२ अक्षरको युनिक कोड हो । यो प्रणाली आइएसओ ६१६६ मानकमा आधारित छ र विश्वभरका स्टक एक्सचेन्जहरूमा प्रयोग हुन्छ ।
नेपालमा सीडीएससीले आइजिन निर्धारण गर्छ र यसको रेकर्ड टिएमएसमा राखिन्छ । नेपाली शेयरका आइजिन सामान्यतःएनपी अक्षरबाट सुरु हुन्छन् ।
सिटी होटलको संरचना: अंकहरूले के भन्छन् ?
सिटी होटल लिमिटेड गोल्यान समूहको आतिथ्य क्षेत्रको प्रमुख कम्पनी हो, जुन काठमाडौँको कालीमाटीमा सञ्चालित छ । कम्पनीको शेयर संरचना सुरुदेखि नै असमान रही आएको छ ।
कम्पनीको ९०% शेयर संस्थापकहरूको हातमा छ भने जम्मा १०% मात्र सर्वसाधारणले पाएका छन् । यो अनुपात नेपालको पूँजी बजार ऐनले निर्दिष्ट गरेको न्यूनतम सार्वजनिक सहभागिता मापदण्डको सीमामा अड्किएको छ ।
थप चिन्ताजनक पक्ष भनेको कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य हो ।
- ऋणात्मक ईपीएस: पछिल्ला आर्थिक वर्षहरूमा कम्पनीको प्रतिशेयर आय नकारात्मक रहिआएको छ, अर्थात् कम्पनीले नाफा आर्जन गर्न सकेको छैन ।
- उच्च प्राइस–टु–बुक अनुपात: नोक्सानमा रहेको कम्पनीको शेयर पुस्तक मूल्यभन्दा उल्लेखनीय प्रिमियममा कारोबार हुँदा मूल्य निर्धारणको आधार कमजोर देखिन्छ ।
- लक–इन अवधि समाप्ति: संस्थापक शेयरको लक–इन अवधि सकिएसँगै ती शेयरहरू बजारमा आउन सक्ने अवस्था छ, जसले थप मूल्य दबाब सिर्जना गर्न सक्छ ।
संस्थापक र सर्वसाधारण शेयर: मूलतः फरक दुई वास्तविकता
नेपालको बजारमा संस्थापक र सर्वसाधारण शेयरबीच महत्त्वपूर्ण भिन्नता हुन्छ: जब यी दुई वर्गलाई एउटै आइजिनमा मिसाइन्छ, बजारको मूल्य एउटै देखिन्छ—तर त्यस मूल्यको **आधारभूत लागत संरचना र जोखिम प्रोफाइल पूर्णतः फरक हुन्छ ।
एउटै आइजिनका व्यावहारिक जोखिम
१. मूल्य खोजको भ्रम
बजारमा सबै शेयर समान देखिँदा, नयाँ लगानीकर्ताले यो छुट्याउन सक्दैनन् कि उनीहरूले किन्ने शेयरसँगै संस्थापकका सस्ता शेयर पनि सोही मूल्यमा बेच्न सक्ने अवस्था छ ।
२. लक–इन उल्लंघनको जोखिम
सीडीएससी प्रणालीमा शेयरको वर्गीकरण नभएमा लक–इन अवधि लागू छ कि छैन भनेर ट्र्याक गर्न कठिन हुन्छ । इनसाइडर कारोबार र लक–इन उल्लंघन को जोखिम बढ्छ ।
३. सीडीएससी/सीआईवी रेकर्डको अपारदर्शिता
केन्द्रीय डिपोजिटरीमा शेयर वर्ग छुट्टाछुट्टै नराखिएमा नियामक निकायले पनि स्वामित्व परिवर्तन ट्र्याक गर्न कठिनाइ भोग्छन् ।
४. बाह्य लगानीकर्ताका लागि अवरोध
विदेशी संस्थागत लगानीकर्ता र रेटिङ एजेन्सीहरू कम्पनीको वास्तविक फ्लोट मूल्याङ्कन गर्न सक्दैनन्, जसले नेपालको पूँजी बजारको अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयतामा असर पार्छ ।
कानून विपरित सिटी होटलले बेच्यो लकइनमा रहेको संस्थापक शेयर
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास: 'डुअल आइजिन' ले दिने पारदर्शिता
विकसित बजारहरूमा भने फरक वर्गका शेयरका लागि फरक क्ष्क्क्ष्ल् प्रयोग गर्ने चलन छ । एउटै कम्पनीका ‘क्लास ए, क्लास वी’ जस्ता शेयर फरक–फरक कोडमा कारोबार हुन्छन् ।
यसले लगानीकर्तालाई स्पष्ट सन्देश दिन्छ—कुन शेयरको अधिकार के हो, जोखिम कति छ, र मूल्य किन फरक छ । यस्तो प्रणालीलाई प्रायः डबल आइजिन अभ्यास भनिन्छ, जसले पारदर्शिता बढाउँछ र लगानीकर्तालाई सूचित निर्णय लिन सहयोग गर्छ ।
नेपालमा भने यस्तो व्यवस्था अभाव छ । नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत धेरैजसो कम्पनीहरूले सबै प्रकारका शेयर एउटै आइजिन अन्तर्गत राखेका छन् ।
सेबोन र नेप्सेको भूमिका: नियमन कहाँ चुक्यो ?
नेपाल धितोपत्र बोर्डले धितोपत्र दर्ता तथा निष्कासन नियमावली अन्तर्गत शेयर वर्गीकरण र सूचीकरणसम्बन्धी मापदण्ड तय गरेको छ । तर, संस्थापक र सर्वसाधारण शेयरका लागि फरक आइजिन अनिवार्य गर्ने स्पष्ट प्रावधान अभाव छ ।
- नेप्सेमा सूचीकरण हुँदा शेयरको वर्ग अनुसार छुट्टाछुट्टै ट्रेडिङ सिम्बल प्रयोग गर्ने परिपाटी छैन ।
- सीडीएससी को डिपोजिटरी प्रणालीमा शेयर वर्गीकरण गर्ने प्राविधिक संरचनाको विकास हुन बाँकी छ ।
यसले नियामक संरचनामा संरचनागत खाडल रहेको स्पष्ट देखिन्छ ।
सर्वसाधारण लगानीकर्ता: नदेखिने असमानताको भार
एउटै आइजिन प्रणालीको सबैभन्दा ठूलो मार सर्वसाधारण लगानीकर्तामाथि पर्छ:
संस्थापकले १०० वा सोभन्दा कमको लागतमा लिएको शेयर लकइन अवधि पछि बजार मूल्यमा बेच्दा दशौँ गुणा लाभ हुन्छ । सर्वसाधारणले भने उच्च मूल्यमा किनेको शेयरमा कम्पनीको आर्थिक अवस्था कमजोर छँदा अपेक्षित प्रतिफल पाउन नसक्ने अवस्था बन्छ ।
यसरी एकै बजारमा दुई फरक लगानीकर्ता वर्ग सिर्जना हुन्छ । तर, यो असमानता आइजिन कोडको एकरूपतामा लुकेर अदृश्य बन्छ ।
को घाटामा ?
सतहमा हेर्दा एउटै आइजिन प्रणालीले कारोबार सरल बनाएको देखिन्छ । तर, यसको वास्तविक भार सर्वसाधारण लगानीकर्ताले बोक्ने गरेका छन् ।
संस्थापक शेयरधनीले सस्तो मूल्यमा पाएको शेयर समयसँगै लक–इन अवधि सकिएपछि बजारमा आउँदा उनीहरूलाई उच्च लाभ हुन्छ । तर, सर्वसाधारणले भने त्यही मूल्यमा किनेको शेयरमा अपेक्षित लाभ पाउन नसक्ने अवस्था देखिन्छ ।
यसले बजारमा “अनदेखिने असमानता” सिर्जना गर्छ—जहाँ सबै लगानीकर्ता बराबर देखिए पनि वास्तविक लाभ समान हुँदैन ।
सिटी होटलः एउटा उदाहरण कि संकेत?
सिटी होटल लिमिटेडको निर्णयलाई कतिपयले सामान्य व्यवस्थापन सुधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । तर, धेरैका लागि यो बजारको गहिरो समस्याको संकेत हो ।
यदि यस्तै अभ्यास अन्य कम्पनीहरूले पनि अपनाए भने, नेपालको शेयर बजार अझै अपारदर्शी बन्ने जोखिम छ ।
